پنج شنبه 21 مرداد 1389 - 10:33 قسمت سوم/ فرش، هنر همگام با نسل بشر
آرت نا: گذشت زمان رنگ های فرش دستبافت را جلا می دهد و بر لطافت آن می افزايد در حاليکه از جلوه فرش ماشينی می کاهد و آن را بی روح می کند.

طرح های فرش
بر اساس تقسيم بندی شرکت سهامی فرش ايران، نقشه های فرش ايران به 19 گروه اصلی و تعداد زيادی طرح های فرعی تقسيم می شوند که عبارتند از:

گروه 1- طرح های آثار باستانی و ابنيه اسلامي
اين طرح ها از ساختمان ها و کاشيکاري ها و اشکال هندسی و تزئينی بناها الهام گرفته شده است. در طول تاريخ طراحان فرش در طرح های اصلی دخل و تصرفاتی کرده و طرح های فرعی را بوجود آورده اند. معروفترين اين آثار عبارتند از مسجد شيخ لطف الله، محرابی کوفي، مسجد کبود، مقبره شيخ صفي، سردر امامزاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد، طاق بستان، طاق کسري (ايوان مدائن)، و زيرخاکي.
 
گروه 2- طرح های شاه عباسي
اساس اين طرح را گل های طراحی شده خاصی تشکيل می دهند که به نام شاه عباسی مشهور شده است. اين گل های تجريد يافته، ضمن شاخه و برگ ها و گاه اسليمی ها و ختائی ها در متن و حاشيه فرش، نقشه اصلی را تشکيل می دهند. به گروه های فرعی طرح اصلی نام های ، افشان ، لچک ترنج، ترنجدار، درختي، جانوري، شيخ صفي، طره دار سلسله ای ، شاه عباسی تصرفي، ترنجی طره دار، بوته ای و لچک ترنج کف ساده داده شده است.
 
گروه 3- طرح های اسليمي
شکل اصلی اين طرح را شاخه های دورانی در ميان برگ ها تشکيل می دهد. اين شاخه ها، تجريد يافته طرح درخت می باشند. اسليمی انواع بسيار زياد دارد و معمولا در بيشتر قالب ها اين طرح تکرار می گردد اما در بعضی فرش ها اين طرح مسلط است.
معروفترين اسليمی ها، اسليمی دهن اژدر است. در اين نوع اسليمی انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب می گردد و بصورت فکين اژدها نشان داده می شود و روی ساقه شاخه ها جوانه هايی در نقاط مختلف تزئين شده است که بيشتر اين جوانه ها را اسليم می نامند. شايد کلمه اسليمی از اسليم به معنای جوانه باشد و شايد هم اين لغت مصغر اسلامی باشد و می دانيم که در هنرهای اسلامی از اين طرح بسيار استفاده شده است. اين طرح نيز به لحاظ تغييرات و دخل و تصرف ها به گروه های فرعی بسيار تقسيم شده است. مانند اسليمي، اسليمی بندي، اسليمی شکسته، اسليمی دهان اژدر، اسليمی لچک ترنج، اسليمی ترنجدار و اسليمی ماري.
 
گروه 4- طرح های افشان
با آنکه در طرح های فرش معمولا کليه اجزا و اشکال، به هم پيوسته و مرتبط هستند، گفتی قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن تحرک و ارتباط خود را قطع نساخته است ولی طرح افشان به اين صورت است که گل وبرگها و شاخه ها بطور پراکنده و بدون پيوستگی با يکديگر در متن فرش افشانده شده اند. به همين علت است که اصل چنين طرحی را افشان ناميده اند. اما در طرح افشان نيز تنوع و تغيير زيادی داده شده است و طرحهای فرعی بسياری از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسليمي، افشان ختائي، افشان بندي، افشان شکسته، افشان گل اناري، افشان شاه عباسي، افشان شاخه پيچ، افشان دسته گل، افشان حيوان دار و افشان ترنجدار.
 
گروه 5- طرح های اقتباسي
بعضی از اين طرح ها به نقشه های محلی و بومی مناطق مرزی ايران مربوط می باشد.
 
گروه 6- طرح های بندی
منظور از استعمال واژه بندی اين است که يک قطعه کوچک از يک طرح در سرتاسر فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار گردد. چون اين قطعات در مرحله تکرار بهم می پيوندند، آنرا بند بندی يا واگره می نامند.
نام های فرعی اين گروه عبارتند از بندی اسليمي، بندی پيچک ، بندی شکسته، بندی کتيبه ای، بندی مستوفی، بندی ورامين يا ميناخاني، بندی قالب خشتی يا لوزي، بندی ترنجدار، بندی درختی، بندی قابقابی، بندی شير شکری يا بازوبندي، بندی سروی، بندی آدمکی يا ملانصرالدين، بندی بختياری، بندی مجلسی، بندی خوشه انگوری، بندی شاخه گوزن حيواندار، بندی خاتم شيرازی و بندی دسته گل.
 
گروه 7- طرح های بته اي
طرح بته ای تجريد يافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ايران که به بته جقه شهرت يافته است. در طرح های بته ای به اندازه و اشکال مختلف به چشم می خورد. معروفترين طرح های بته ای عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندی، بته خرقه اي، بته قلمکار اصفهان، هشت گل، بته کردستانی يا هشت بته، بته مير شکسته، بته لچک ترنج، بته سنندج، بته افشاری و بته بازوبندی و بوته بادامي.
 
گروه 8 – طرح های درختي
با وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگ ها تشکيل می دهند ولی در طرح های درختی سعی شده است تا وجه تشابه زياد با طبيعت حفظ گردد. طرح های معروف درختی اينطور نامگذاری شده اند: درختی جانوری يا حيوان دار، درختی سبزيکار يا آب نما، درختی ترنجدار ، درختی سروی و درختی گلداني.
 
گروه 9- طرح های ترکمن يا بخارا
طرح فرش های ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در رديف طرح های ايلی و خاص مردم کوچ نشين است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود. ترکمنی قاب يمونی، ترکمنی شانه اي، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی چهار قاب، ترکمنی خورجينی و ترکمنی قاشقی طرح های فرعی اين طرح را تشکيل می دهند.
 
گروه 10- طرح های شکارگاه
مشخصاتی که در مورد طرح های درختی ذکر شده در طرح های شکارگاه نيز وجود دارد، اما در اغلب طرح های شکارگاه، حيوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده است. گروه های فرعی اين طرح عبارتند از : شکارگاه درختي، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابي، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسري.
 
گروه 11- طرح های قابي
اين طرح از قاب های چند ضلعی بوجود آمده است و از گروه های فرعی آن قابی اسليمي، قابی قرآنی کرمان يا ستونی را می توان نام برد.
 
گروه 12- طرح های گلفرنگ
طرح گلفرنگ ترکيبی است از طرح های اصيل ايرانی با گل های طبيعی، مخصوصا گل سرخ. در اين نوع قالی از رنگ های تند و روشن مخصوصا رنگ های سرخ استفاده می شود.
گروه های فرعی اين طرح را گل سرخ (لچک ترنج)، گلفرنگ بيجار، گلفرنگ بيجار، گلفرنگ مستوفي، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گلو گلفرنگ گل و بلبل تشکيل می دهند.
 
گروه 13- طرح های گلداني
درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه های مختلف به چشم می خورد. گاه يک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می پوشاند. گاه چندگلدان کوچک بطور متقارن در اطراف متن و يا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می گيرد.
گروه های فرعی اين طرح عبارتند از: گلدانی ختائي، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابي، گلدانی سراسری، گلدانی ظل السلطان(گل وبلبل)، گلدانی حاج خاتمی، گلدانی تکراری، گلدانی لچک ترنج و گلدانی يکطرفه.
 
گروه 14- طرح های ماهی درهم
اين طرح در رديف طرح های بومی و ايلی است. بافت آن مانند ساير طرح های هندسی ذهنی است و از روی نقشه بوجود نيامده است. خوشبختانه زيبايی اين طرح، طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت يک طرح منظم و مدون و با حفظ ويژگي های قديمی آن، پياده نمايند.
اين طرح در بيرجند (يکی از شهرهای استان خراسان) بافته می شده و به تدريج به ساير مناطق فرشبافی ايران راه يافت. چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنين در نواحی مرکزی ايران يعنی از استان خراسان تا آذربايجان و همدان و اراک رواج پيدا کرده است.
گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از: ماهی هرات، ماهی فراهان و زنبوري، ماهی سنه يا کردستان، ريزه ماهی يا خرده ماهی و ماهی درهم بندي.
 
گروه 15- طرح های محرابي
طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده است و تزئيناتی از قبيل قنديل ها و ستون ها و سرستون ها و گل و برگ ها به آن اضافه شده است. گروه های فرعی اين طرح بنام های محرابی درختی، محرابی گلدانی ستونی، محرابی قنديلی، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.
 
گروه 16- طرح های محرمات
طرح محرمات به طرح هايی در فرش اطلاق می گردد که قطعاتی از يک نقشه در طول فرش تکرار می گردد و عرض فرش در متن به چند رديف تقسيم می گردد و هر رديف آن از رنگ و طرح مشخص از ابتدا تا انتهای فرش ادامه پيدا می کند و بطور راه راه ترسيم می گردد. اين طرح در بعضی از نقاط ايران به نام قلمدانی مشهور است.
گروه های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسري، گل ريز با زمينه يکرنگ و بته با زمينه الوان.
 
گروه 17- طرح های هندسي
دراين طرح از انواع اشکال هندسی استفاده می شود، معمولا خطوط زاويه دارند و بطور دورانی و قوسی شکل حرکت نمی نمايند. گروه های فرسی مهم اين طرح عبارتند از: هندسی بندی قابي، هندسی ترنجدار، هندسی محرمات ، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده، هندسی خطائي، هندسی ستاره (موزاييک)، هندسی خاتم شيرازی و هندسی جوشقاني.
 
گروه 18- طرح های ايلی
اين طرح ها از قديمی ترين و اصيل ترين طرحها در فرشبافی ايران بوده است و مخلوق ذهن قالي بافان بومی است. طبيعت و محيط زندگی آن ها به ساده ترين شکلی در طرح اين فرش ها منعکس شده است. از نقشه های منظم و مدون پيروی نمی شود و دارای زيبايی دلپسندی است.
طراحان فرش اين طرح را از منطقه ای به منطقه ديگر منتقل کرده اند چنانکه از غربی ترين نقطه ايران به شرقی ترين منطقه راه يافته است.
گروه های فرعی اين طرحها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پيدا کرده است و يا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده اند و يا سفارش بافت آن را داده اند. نام های معروف و قديمی اين گروه عبارتند از هيبت لو (مربوط به فارس و آباده)، قشقايی بته، افشاري، خاتوني، اردبيل، مزلقان، خمسه، ساوه، تفرش، هريس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکين شهر، بختياري، کردي، يلمه، گبه (خودرنگ)، سيستان، فردوس، سالارخاني، يعقوب خاني، سنگ چوبي، علی ميرزائي، جان بيگي، جانمازي، جوين، موسی آباد، بلوچستان، ويس، قرجه، سنه و دسته گل.
 
گروه 19- طرح های تلفيقي
علاوه بر طرح های نامبرده بالا که هريک برای خود دارای نام های مشخص و معين می باشند و تاريخچه قابل توجهی دارند به مرور زمان طرح های ديگری هم از ترکيب و تلفيق دو يا چند طرح بوجود آمده است.
از گروه های فرعی اين گونه طرح ها می توان طرح های شاخه پيچ ترنجدار، سلسله ای ترنج دار، تلفيقی لچک ترنج، گلدانی بند اسليمي، تلفيقی قاب فابي، تلفيقی دورنما، تلفيقی ترنجی دسته گل، تلفيقی سبزی کار، تلفيقی ترنجدار، تلفيقی ترنجی کف ساده، تلفيقی لچک ترنج کف ساده، تلفيقی لچک ترنج سبزی کار کف ساده وتلفيقی بندی دسته گل را نام برد.
 
چه فرشی بخریم ؟
1- فرشيکه مواد مصرفی بکاررفته در آن شامل پشم، نخ و ابريشم کاملا از مواد طبيعی و عاری از مواد زايد باشد.
2- در رنگرزی مواد اوليه از رنگ های گياهی استفاده شده باشد.
3- عاری از عيوب فنی مثل غلط بافي، دورستي، کجي، سره، شانه، کوبيدگي، بدقيچی بودن و عيوب ديگر باشد.

فرش ماشینی یا دست باف؟ کدامیک بهتر است ؟
مقايسه فرش ماشينی و دستبافت از جمله قياس های باطل است، فرش دستبافت در گستره زمان با هنر هنرمندان ايرانی چنان عجين بوده که عرفان و فرهنگ و ادب ايرانی را به زيباترين گونه به تصوير کشيده و صدر نشين موزه های دنيا گرديده و نام ايران را در دورترين نقاط دنيا بلند آوازه ساخته است. با اين حال به بيان برتری های اين کالای برگرفته از هنر چند هزار ساله ايرانی نسبت به آن کالای صنعتی که تنها ظاهر خود شبيه به عروس زيبای شرق آراسته، و از قبل ارزانی مقدار، بازار آن رونقی يافته، می پردازم.
درود بر آن ها که از سر پنجه هنرمندشان ساليان دراز است که خلقی با اشتغال بکار آن روزی می خورند.
و سخن خود را با بيتی از سعدی شيرين سخن آغار می کنم:
خاک مشرق شنيده ام که کنند به چهل سال کاسه چيني
ده به روزی کنند در بازار لاجرم قيمتش همی بيني
ديدار فرش های دستبافت که از مواد اوليه مرغوب و بی عيب توليد شده باشند، در انسان ايجاد سرور و نشاط می نمايد، اين نکته ای بسيار جالب و سحر انگيز است که تجربه آن را به همه توصيه می کنيم و ولی فرش های ماشينی از دور زيبا هستند و از نزديک جلوه ای ندارند.
گذشت زمان رنگ های فرش دستبافت را جلا می دهد و بر لطافت آن می افزايد در حاليکه از جلوه فرش ماشينی می کاهد و آن را بی روح می کند.
فرش دستبافت در هر کجا گسترده است در زمستان گرم و در تابستان خنک می باشد ولی فرش ماشينی بدليل آنکه از مواد پلاستيکی تهيه شده است اين خاصيت را ندارد.
فرش دستبافت در صورتيکه تميز نگهداری شود هيچ گونه حساسيت و مخاطره برای سلامت دارندگان آن ايجاد نمی کند، در صورتيکه فرش ماشينی بدليل استفاده از مواد پلاستيکی مخاطراتی را در بر دارد بطوريکه با عبور و مرور بر روی فرش ماشينی مقداری از پرزها که در اين عبور و مرور حالت کهربايی به خود گرفته است در هوا معلق می شود و در مواردی باعث بروز حساسيت های تنفسی می گردد.
در صورتيکه در نگهداری فرش دستبافت دقت شود با گذشت زمان بر ارزش آن افزوده می شود و چون سرمايه ای باقی می ماند، درمقابل فرش ماشينی به سرعت مستهلک می شود و سرمايه ای محسوب نمی شود.

حفظ و نگهداری فرش
در اين بخش دستور العمل های ساده ای که با رعايت آن ها، فرش دستبافت شما از گزند صدمات در امان می ماند بيان می کنيم.
اين دستوالعمل ها در مورد فرش های مصرفی می باشند و لازم است در مورد فرش های عتيقه با کارشناسان خبره مشورت شود:
1- سطحی که فرش بر روی آن گسترده می شود بايد صاف، خشک و عاری از گرد و خاک باشد.
2- فرش بر روی سطح گچی يا خاکی يا آهکی نبايد گسترده شود.
3- بهتر است فرش روی موکت يا لاستيک و يا فرش ديگری پهن نگردد.
4- هنگام نظافت فرش بهتر است پنجره ها باز باشد تا گرد و خاک ناشی از نظافت دوباره روی فرش ننشيند.
5- درز های لابه لای سنگ فرش، سراميک و يا موزاييک سطحی که فرش بر روی آن پهن می شود نبايد خالی باشد زيرا مخفيگاه خوبی برای رشد بيد خواهد بود.
6- برای جلوگيری از بيد خوردگی پشت فرش می توانيد از مقداری پودر نفتالين يا نگزالت و يا مواد گياهی مانند تنباکو استفاده کنيد. دقت کنيد که از اين مواد در حد متعارف استفاده شود.
7- چنانچه فرش دچار بيد خوردگی شد. ابتدا بايد سطحی که فرش روی آن قرار دارد را کنترل و تميز نمود سپس نقاط بيد خورده حتما بايد ترميم گردند تا هنگام شستشو قسمت های کنار بيد خوردگی آسيب نبينند.
8- عامل بيد خوردگی پشم های ضد عفونی نشده، هوای شرجی و مرطوب، و نگهداری فرش در محل های سربسته و متروک و يا عدم توجه ونظافت فرش می باشد. در صورتيکه فرش در محل های سربسته و متروک قرار دارد، بايد هر ماه يکبار درب ها باز گردند و فرش ها مورد بارزسی قرار گيرند.
9- فرش در طول زمان استفاده بايد شستشو گردد.
10- در صورتيکه خودتان در نظر داريد فرش را شستشو کنيد، اول آنرا کاملا تکان داده و گرد و غبار آنرا بگيريد و بعد شستشو را شروع کنيد.
11- شستشوی فرش با مواد پاک کننده دارای خاصيت اسيدی مانند کلروهيدروسولفيت ها باعث کم دوامی و از بين رفتن تارهای فرش می شود. بهترين شوينده برای فرش صابون های کم اسيد می باشند.
12- تنها فرش های شرکت سهامی فرش است که امکان شستشو با آب و صابون را دارد، اگر فرشی که در آن از رنگ های شيميايی استفاده شده است را می شوييد امکان مخلوط شدن رنگ ها وجود دارد. لذا در مورد اينگونه فرش ها با فروشنده خود مشورت کنيد.
13- روشويی فرش با هر نوع شامپو باعث پوسيدگی فرش می گردد. تبليغاتی که در اين مورد در مورد شامپوهای فرش می شود واقعيت ندارد.
14- چنانچه آب روی فرش ريخت بايد از فرش گرفته شود و آن قسمت کاملا خشک شود.
15- اگر نوشابه و يا شربت يا غذا روی فرش ريخت آن قسمت بايد به سرعت شستشو و خشک گردد.
16- چنانچه رنگ های ساختمانی يا انواع چسبهای مايع روی فرش ريخت بايد قبل از خشک شدن، آن قسمت کاملا شستشو و خشک گردد. در صورت وقوع اين اتفاقات بايد برای شستشو از اهل فن کمک گرفت
17- از گذاردن مستقيم نوک تيز پايه صندلي، مبل و يا ميز بر روی فرش خودداری کنيد. در اين موارد از زير پايه های چوبی و يا پلاستيکی ساخته شده استفاده کنيد.
18- از تابش نور مستقيم آفتاب بر روی فرش جلوگيری کنيد.
19- برای يکنواخت ماندن سطوح فرش بهتر است هر شش ماه يک بار فرش سروته شود.
20- از گذاردن گلدان و يا درختچه بر روی فرش يا کنار آن خودداری کنيد. اغلب پوسيدگی فرش ها ناشی از آب های اضافی پای گلدان ها می باشد.
21- در نقاطی که آب و هوای آن گرم و مرطوب می باشد بهتر است از فرش های تمام پشم استفاده شود. چرا که اين فرش ها رطوبت کمی جذب می کنند.
22- فرش هايی که مورد استفاده قرار می گيرند بايد قبل از فرسوده و نخ نما شدن مرمت شوند.

منابع :
فرش چيست؟ http://www.baftenemooneh.com
تاریخچه فرش http://aftab.ir
تاريخچه فرش http://www.farhangsara.com
طرحهای فرش http://radcom.ir/
تاریخچه فرش ایران http://aftab.ir
انواع فرش http://www.gn-co.com
فرآیند بافت http://radcom.ir

---

نظر شما