آرت نا اولین خبرگزاری هنر ایران و جهان ART NEWS AGENCY -

جمعه 7 بهمن 1390 - 02:56 اختصاصی آرت نا/ خصوصیات بروز یافته در موقعیت های بحرانی
خبرگزاری هنر: سیروس نفیسی در جلسه نقد کتاب «چتر کبود» گفت: داستان ها خصوصیات ریز بروز یافته در موقعیت های بحرانی خودشان را نشان می دهند.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری هنر «آرت نا»، مجموعه داستان «چتر کبود» نوشته جواد افهمی در سلسله نشست‌های نقد ادبی «روزنه کتاب» در فرهنگسرای اخلاق نقد و بررسی شد.
فرهنگسرای اخلاق در ادامه برنامه‌های آموزش و نقد داستان با نام «روزنه‌ای به کتاب» پنجشنبه 6 بهمن‌ماه به نقد و بررسی مجموعه داستان جواد افهمی با نام «چتر کبود» از ساعت 15 تا 17:30 پرداخت. در این نشست جواد افهمی مولف و منتقدین محسن حکیم‌معانی، فرحناز علیزاده و سیروس نفیسی حضور داشتند.
در ابتدا علیزاده در مقام دبیر جلسه پس از معرفی نویسنده و منتقدین در خصوص معرفی کتاب «چتر کبود» گفت: از یازده داستان این مجموعه؛ 5 داستان به جنگ و تبعات آن اشاره دارد و بقیه با نگاهی انتقادی اجتماعی به معضلات جامعه می پردازد. افهمی وقتی می خواهد با نگاه انتقادی به جامعه بپردازد با نگاهی جهان شمول به افراد داستانش نگاه می کند. وی با مشخص کردن شخصیت ها با نام های مرد، زن، بسیجی لاغر و... به شخصیت های داستانش عمومیت می دهد.
سپس حکیم‌معانی گفت: این مجموعه داستان به شکل مستقل و با پیوستگی خوبی به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب انسان های طبقه پائین دست اجتماع را هدف قرار داده و در مورد آنها نوشته است. طبقه ای که نسبتا در ادبیات داستانی ما کمرنگ شده اند. اغلب شخصیت های ادبیات داستانی ما افراد متوسط و بالای جامعه هستند. خوشحالم که در داستان های افهمی به مسائل و معضلات طبقات پائین جامعه پرداخته می شود. اما چگونه است که افهمی خیلی راحت از آنها صحبت می کند، درگیر مسائل نمی شود و داستانش رنگ و بوی داستان آزار دهنده نمی گیرد؟ آنچه در ادبیات اجتماعی اهمیت دارد؛ عریان نشان دادن اجتماع است، همان گونه که حضور دارد؛ نشان دادن اجتماع جدا از رویکرد درست یا غلط اجتماع در ادبیات.
وی ادامه داد: باید تاکید کرد که اجتماع تشکیل شده است از سلول های انسانی که تفاوت های بنیادین با یکدیگر دارند که می توانند سمت و سو پیدا کنند. وقتی در مورد یک شخصیت صحبت می کنیم، انسا ن ها را مفرد و جداگانه نگاه می کنیم نه به عنوان فقط یک سلول. افهمی برای این که با معضلات اجتماعی درگیر نشود، تمهید جالبی اتخاذ می کند ضمن آن که رئالیسم عریان و جدی را در داستان هایش نمایش می دهد. وی قائل هستند که اجتماع را به مخاطب باید نشان داد اما اکثرا قضاوت گری نمی کند و در همین قضاوت ها و اتفاقاتی که در داستان ها می گوید، احساسات خودش را بروز نمی دهد. او پشت سر شخصیت هایش قایم نمی شود. درد اجتماع را با استفاده از رفتار و گفتار شخصیت ها پیگیری کرده و خودش را درگیر ساخت تیپ نمی کند.
حکیم‌معانی درباره روایات توضیح داد: روایت ها خشک و سرد هستند ولی این صفت برای افهمی یک صفت منفی نیست. خشک و سرد بودن روایات به این معنی نیست که او در توصیف با لحن جانبدارانه در مورد اتفاقات هیچگونه حمایتی از کسی نمی کند اما لحن داستان خیلی وقت ها ما را به سمت و سویی می برد. لحن غیرقضاوتگر و خونسرد در داستان «چتر کبود» وقتی که ما همراه با سرباز دلهره ای داریم، گاهی خدشه دار می شود و بنا به ضرورت ها شاید باید اتفاق می افتاد.
وی در خصوص ساختار داستان ها گفت: یکی از این داستان ها من راوی هست و دیگر داستان ها سوم شخص و دانای کل هستند. یکدستی در مجموعه داستان را «کار خودته» به هم زده با این حال از لحاظ ساختاری بر حسب نوع روایت درست و صحیح هستند. همچنین داستان آخر یک داستان ذهنی است و عینیتی که در داستان هست در بقیه دیده نمی شود و باید دید قضاوت هایی که انجام گرفته چقدر با واقعیات منطبق می باشند. در «کار خودته» شخصیت ها شکل نمی گیرند؛ معلق هستند و نمی توانند سر پای خودشان بایستند. افهمی به مسائل اجتماعی پرداخته اما در دام تیپیک کردن شخصیت ها نیفتاده و انسان را منفرد دیدن او را تحت تاثیر موقعیت های اجتماعی قرار نداده است. مهم نگاه تک نفره به انسان داشتن نیست. مهم این است که انسان را یک نفر در اجتماع ببینیم نه این که انسان را قطره ای از یک اجتماع ببینیم.
حکیم معانی افزود: اتفاقی که در داستان های افهمی در حوزه ی شخصیت پردازی می افتد این است که شخصیت ها تک بعدی نیستند که شما تکلیفتان با آنها مشخص باشند. شخصیت های افهمی ابعاد مختلفی دارند و ناگهان ما با یک شخصیت جدید مواجه می شویم. مثلا در داستان «دشت گاومیش ها» بسیجی سیاه سوخته اسیران را می کشد اما برای نجات چند گاومیش به آبی می زند که پر از مین است بطوری که دوستانش هم نمی توانند او را باور کنند.
وی با تاکید بر رویکرد جنگ در این کتاب توضیح داد: رویکرد عمده ی افهمی جنگ است و نگاه او به جنگ قابل تامل می باشد. ما می توانیم با جنگ چند نوع برخورد داشته باشیم: جنگ ذاتا بد است و خوب نوشتن در مورد آن منتفی است، داستان هایی که درونمایه و موضوعشان بدی جنگ است. در مقابل داستان هایی را هم که ضد جنگ نیستند را هم دایم که در آنها جنگ برای قهرمان پروری است. نوع دیگر رویکرد به جنگ، جنگ با آدم های واقعی و جنگ اسطوره هاست؛ جنگ کسانی که در داستان با دلاوری ها و شجاعت آنان سر و کار داریم. در حوزه ی دیگر جنگ حادثه ها ایجاد می شود. جنگ برای بیان حوادث جالب و تعلیق دار که مخاطب را پای داستان نگه می دارد. افهمی از رویکردهای جنگ استفاده کرده درحالی که داستان هایش عمدتا ضد جنگند و موضع همراهی با جنگ را ندارند. به همین دلیل آدم هایش واقعی هستند آدم هایی که حاضرند پشت یک آدم زخمی پنهان شده و از جنگ فرار می کنند. این آدم ها زیادی شجاع و قهرمان نیستند. جنگ؛ جنگ حادثه های جالب و هیجان انگیز است مثل سربازی که در دشت کبود مانده است در حالی که حس شعارزدگی در دیدگاه افهمی وجود ندارد.
علیزاده در ادامه جلسه گفت: داستان چون روایت نمایشی است، نگاه انتقادی دارد. داستان ها خونسردانه روایت شده و خیلی خواننده را پس نمی زند. ما جبهه گیری نویسنده را در اوج داستان ها مشاهده می کنیم. از بن مایه های دیگر مسئله کنش های شخصیت هاست. وقتی شخصیت ها در موقعیت های خاص کنش هایی را نشان می دهند، اول باورپذیر هستند ولی به نوعی می توان گفت که شخصیت ها از یکدیگر سوء استفاده می کنند. مثلا در «شب حادثه» می داند که حیدر مقصر است اما تمام تقصیرها را به گردن آدم لنگ می اندازد. این نگاه در اکثر داستان ها هست که اشخاص چطور از دیگری سوء استفاده می کنند تا از موقعیت ها فرار کنند. افهمی با دیالوگ ها شخصیت پردازی کرده و در حقیقت بار داستان را بر دوش دیالوگ ها می گذارد. اگر خواننده ی هوشمند با نویسنده جلو بیاید متوجه می شود که داستان از چینش هنرمندانه ای برخوردار است. در داستان های افهمی با زن های زیادی روبرو هستیم که می توانند «نصیبه» باشند. زنان این جامعه کسانی هستند که توسط دیگران مورد سوء استفاده قرار گرفته اند. زنان جامعه ای که جایگاه اجتماعی خوبی ندارند.
سیروس نفیسی که در اواسط جلسه به جمع منتقدان پیوست، بیان داشت: این کتاب جاذبه ای داشت که از قابلیت های نویسنده بود. بدون فرض و پیشداوری این کتاب یکی از مجموعه داستان های خوب کشور ما است. مهمترین خصوصیت و مشخصه افهمی آدم هایی هستند که نمودهای جنگ را دارند و نگاه انسانی آدمها و موقعیت هایی که در آن گرفتار می شوند. نگاه خونسردانه با زاویه دید نمایشی و عینی بکار گرفته شده و نویسنده را تا حدی از قضاوت آزاد کرده است. در بسیاری از داستان های این مجموعه آقای افهمی چنین زاویه دید و رویکردی داشته اند که درست هم بوده است. اگر داستان ها را جمع بندی و تقسیم بندی کنیم دو دسته اجتماعی و جنگ هستند. به زعم من داستان ها خصوصیات ریز بروز یافته در موقعیت های بحرانی خودشان را نشان می دهند. داستان هایی که زاویه دید عینی و بدون قضاوت دارند، موفق تر هستند؛ داستان هایی که نگاه دقیق و جزئی نگرانه به معضلات دارند و انتقادی هستند.
نفیسی با تاکید بر نوشته ی پشت جلد کتاب "هر چی که می نویسم حاصل نگاه خودم است. حاصل زندگی خودم. شما که خبر ندارید. آخر من زندگی کرده ام. بدجوری هم زندگی کرده ام." گفت: کسی که واقعا زندگی کرده و با گوشت و پوست خود حس کرده باشد، می تواند واقعیاتی که در اطراف ما وجود دارد را اینقدر دقیق نگاه کند.
وی افزود: نویسنده خواسته است کار فرمی انجام دهد. نگاه ضد جنگ او نگاه انسانی که مشکلات و قساوت های جنگ را هر چند خیلی صریح و در جاهایی هم تاثیرگذار نشان می دهد اما می توانست صحنه های دهشتناک تری را خلق کند. در جنگ آدم ها رویه ی دیگرشان را نشان می دهند و بیشتر می توان به شخصیت آنها رسوخ کرد. از نظر من کاملترین داستان «حکایت جنازه ی منتظر» است که موارد انتقادی دارد مانند بردن جنازه ی دختر به بیرون از خانه در حالی که اشکال شرعی هم نداشته باشد. در این داستان طنز مستتری هم وجود دارد.
علیزاده به داستان «من، زنم و ستاره ی شمال» اشاره کرد و اظهار کرد: هر تغییر دیدگاهی که در متن ایجاد می شود باید علتی داشته باشد. اگر قرار است اتفاقاتی بوجود بیاید و در آخر داستان خود را نشان دهد بهتر است نویسنده کدهایی را در لابه لای متن بگنجاند که به آخر داستان نقبی بزند. یکی از موتیف های تکرار شونده داستان های این نویسنده همین است. اگر قرار است چرخشی در داستان پیش بیاید باید با نشانه گذاری خواننده را راهنمایی کنیم. اما در پایان اکثر داستان ها خواننده شوکه می شود و شک دارد که چیزهایی را متوجه نشده باشد. همچنان که در داستان «آنرمال» جایگزینی بین ارزشها و غیرارزشها اتفاق می افتد. به اعتقاد من اگر قرار است خواننده ی هوشمند را از دیگر خوانندگان جدا کنیم تا وی مجبور به دوباره خوانی متن شود و به حدس و هوش خود آفرین بگوید که توانسته کدها را پیدا کند، باید در متن نشانه گذاری شود. شوک پایانی در صورتی می تواند خوب باشد که پایان داستان با کدهایی داده شود.
در این خصوص حکیم‌معانی توضیح داد: تغییر زاویه دید به ما المان های زیادی می دهد. این کارکرد در داستان درست است. افهمی در کل داستان ها بجز یک داستان از ابزار زاویه دید دوربینی استفاده می کند اما خود را در دام این زاویه نمی اندازد.
همچنین نفیسی تاکید کرد: اگر نویسنده بخواهد زاویه دید صد در صد نمایشی را بکار گیرد هیچ توضیحی نمی تواند داشته باشد اما به کار بردن چنین زاویه دیدی کارساز نیست و مشکل هم می باشد. با توجه به هدف و موقعیت داستان من فکر می کنم این موضوع را نمی توان مشکل آسیب قلمداد کرد. ما در پایان کار متوجه رویکرد دیگری می شویم. زاویه دید دیگری باز می شود و ما می فهمیم که قضاوت در مورد آدم ها چقدر می تواند سخت باشد. در خیلی از داستان ها قضاوت سخت است و اگر ماجراها با المان های بیشتری داده شود کار در سطح بالاتری قرار می گیرد.
افهمی در پاسخ به این صحبت ها بیان داشت: من از تغییر زاویه دید می خواستم به تغییر ذهنیت برسم؛ رسیدن تغییر ذهنیت که به خود راوی می رسیم.
در پایان جلسه محسن حکیم‌معانی در خصوص کنش شخصیت ها گفت: بحث شخصیت پردازی ارائه ی رفتارهای خاص است. وقتی داستان جنبه ی جدیدی را نمایانگر می شود باید زمینه چینی بیشتری کند. در این داستان ها برای بهت زده شدن خواننده نشانه ها کافی است. اگر خواننده در وسط داستان، پایان را حدس بزند که نشان ضعف داستان است. در داستان هایی مانند «مغازله در دفتر آقای معاون» مخاطب شوکه نمی شود بلکه به بازی گرفته می شود.